जे.जे.स्कूल ऑफ आर्ट ,मुंबई

Tue, 06 Apr, 2021 11:38
🏛️ *जे. जे. स्कूल* 🏛️

🏛️ *२ मार्च २०२१ रोजी आपले कला विषयाचे विद्यापीठ समजलेले जाणारे "सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट" ला १६४ वर्षे पूर्ण झाली यानिमित्ताने संस्मरणीय माहिती...*

🎨 *सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट :* भारतातील एक सुप्रसिद्ध कलाशिक्षणसंस्था. तिची १८५७ मध्ये मुंबईत स्थापना झाली. सर जमशेटजी जीजीभॉय (१७८३-१८५९) यांनी या स्थापनेसाठी पुढाकार घेतल्यामुळे त्यांचे नाव या संस्थेशी जोडले गेले. सर जमशेटजी हे ‘बोर्ड ऑफ एज्युकेशन’ (१८४०) व लंडनच्या हाइड पार्कमधील कला प्रदर्शन (१८५१) या दोन्हींचे सन्माननीय सदस्य होते. त्यांनी लंडनमध्ये जगभरातून आलेल्या कलाकृतींचे प्रदर्शन पाहिले. व्यापाराच्या निमित्ताने ते चीनमध्येही जात होते. तेथील कारागिरी, व्यवसाय व व्यापार पाहून त्यांच्या मनात ⇨ कलाशिक्षण देणारे कलाविदयालय मुंबईतही असावे, ही कल्पना दृढमूल झाली. तिला चेन्नई येथील तंत्र-निकेतनच्या विदयार्थ्यांच्या कलाकृतींचे प्रदर्शन साहाय्यभूत ठरले (१८५२). त्याचे प्रवर्तक डॉ. हंटर यांनी द टेलिगाफ अँड कुरिअर ऑफ बॉम्बे या वृत्तपत्रात (१८५२) लेख लिहून अशी कलाशाळा मुंबईतही असावी, त्यासाठी सर जमशेटजी जीजीभॉय व जगन्नाथ ऊर्फ नाना शंकरशेट (१८०३-१८६५) यांनी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन केले. [→ जगन्नाथ शंकरशेट]. परिणामतः सर जमशेटजी जीजीभॉय यांनी एक लाख रूपयांच्या देणगीसोबत ही कल्पना तत्कालीन गव्हर्नर लॉर्ड फॉकलंड यांच्यापुढे ९ मे १८५३ च्या पत्राव्दारे मांडली. त्यानंतर मुंबईचे काही प्रतिष्ठित नागरिक व काही ब्रिटिश अधिकारी यांनी २२ ऑगस्ट १८५४ रोजी जमशेटजींच्या पत्रावर विचार करून योजना सादर करण्यासाठी सर डब्ल्यू. यार्डले (तत्कालीन मुख्य न्यायमूर्ती, मुंबई) यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती नेमली. सर जमशेटजी जीजीभॉय व सर सी. आर्. एम्. जॅक्सन हे या समितीचे उपाध्यक्ष होते. याशिवाय या समितीत दहा सदस्य असून त्यांतील हिंदी नागरिकांत विनायक वासुदेव, जगन्नाथ शंकरशेट, मागबा (महंमद इबाहीम), फामजी कासवजी, विनायक गंगाधर शास्त्री यांचा समावेश होता. या समितीने नऊ महिने विचारविनिमय करून ८ जून १८५५ रोजी आपला अहवाल सादर केला. अखेर ‘सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट अँन्ड इंडस्ट्री’ ही संस्था २ मार्च १८५७ रोजी स्थापन झाली. या कलाशाळेचा उद्देश ‘चित्रकला, रेखन व अलंकरण, कलात्मक ⇨ मृत्पात्री (पॉटरी), धातुकाम व लाकडी कोरीवकाम शिकविणे ’ असा निश्चित करण्यात आला होता. यासाठी कारागिरी व तंत्रज्ञान यांत कुशल असलेले तज्ज्ञ कारागीर शिक्षक म्हणून नेमावेत, असाही उल्लेख होता.

(१) सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट : जुनी इमारत (१८७८). (२) शिल्पकला स्टूडिओ (सु. १९००). (३) ड्रॉइंग क्लास (सु. १९००).
(१) सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट : जुनी इमारत (१८७८). (२) शिल्पकला स्टूडिओ (सु. १९००). (३) ड्रॉइंग क्लास (सु. १९००).

सुरूवातीला या संस्थेचे कार्य एल्फिन्स्टन इन्स्टिटयूटमध्ये सुरू झाले व तेथील पेटन हे चित्रकार मुलांना शिकवू लागले. नियोजित योजनेनुसार २५ विदयार्थ्यांनाच प्रवेश देण्याचे ठरले असूनही अर्ज केलेल्या ४९ विदयार्थ्यांना समितीतील भारतीय सदस्यांच्या आगहामुळे प्रवेश देण्यात आला. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने जी. विल्कीन्स टेरी (कार. १८५७- ७७) नावाच्या लंडनवासी अभिकल्पक व काष्ठशिल्पकाराला शाळेचा प्रमुख नेमून मुंबईला पाठविले. मुंबईला आल्यावर टेरी यांनी कला-महाविदयालयाच्या स्वरूपाविषयी (रेखन-शाळा, सजावट व अलंकरण विभाग, वास्तुविभाग इत्यादींचा) स्थूल आराखडा तयार करून १८६० मध्ये चित्रकलेचे पूर्ण वेळ वर्ग सुरू केले. हे शिक्षण इंग्लंडमधील साउथ केन्झिंग्टन येथील कलाशाळेच्या शिक्षणपद्धतीवर आधारित होते. या अभ्यासकमाचे भारतातील व विशेषत: ‘बाँबे स्कूल’ परंपरेतील कला-शिक्षणावर दूरगामी परिणाम झाले. परिणामी वास्तववादी शैलीत व शारीर-रचनाशास्त्रावर आधारित अशा चौकटीतच येथील कलावंत कलानिर्मिती करीत राहिले. सुरूवातीच्या काळात सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट अँड इंडस्ट्री ही कलाशाळा विदयार्थ्यांच्या वाढत्या संख्येमुळे सध्याच्या जे. जे. हॉस्पिटल जवळील बाबुला टँक परिसरातील इमारतीत भरू लागली. पुढे ती जागाही अपुरी पडू लागल्यावर इंग्रज सरकारकडे जागेची मागणी करण्यात आली. १८६३ च्या दरम्यान इंग्रज सरकारने या मागणीचा विचार करण्याचे आश्वासन दिले. १७ जून १८६५ या दिवशी ‘सर जे. जे. स्कूल’ सध्या ज्या जागेवर आहे, त्या जागी तात्पुरत्या छपऱ्या (शेड) उभारून त्यात वर्ग सुरू करण्यात आले. पुढे १८६९ मध्ये ही जागा सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट या संस्थेस कायमस्वरूपी देण्यात आली आणि त्याच जागेवर १८७८ मध्ये मोठी वास्तू बांधण्यात आली.

संस्थेतील विदयार्थ्यांची वाढती संख्या, अपुरी जागा व अपुरा शिक्षक-वर्ग या समस्येतून मार्ग काढण्यासाठी सर जमशेटजी जीजीभॉय यांचे चिरंजीव रूस्तुमजी जमशेटजी यांनी १८६५ च्या जानेवारी महिन्यात रूपये १,५०,००० एवढी देणगी संस्थेसाठी दिली याशिवाय साउथ केन्झिंग्टन येथील विभागप्रमुख मि. मूडी यांनी १,१०० पौंड एवढी रक्कम देऊन इंग्लंडहून भारतात येऊन शिकविण्यास तयार असणारे तीन शिक्षक शोधण्यास सांगितले. त्या नुसार मि.मूडीयांनी लॉक वुड किपलिंग (वास्तुशिल्पकार), मायकेल जॉन हिगीन्स (धातुकलाकार) व जॉन ग्रिफीथ्स (सजावट-चित्रकार) अशा तीन शिक्षकांची नेमणूक केली (१८६५). या तिन्ही शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली संस्थेतील विदयार्थ्यांनी मोठाच नावलौकिक मिळविला. या कलाशाळेतील विदयार्थ्यांच्या कलाकृतींचे १८६८ मध्ये मुंबईत प्रदर्शन भरविण्यात आले. धातुकला, शिल्पकला व अलंकरणात्मक चित्रकला (डेकोरेटिव्ह पेंटिंग) या कलाप्रकारांतील कौशल्यपूर्ण कामांमुळे हे प्रदर्शन चांगलेच गाजले. सुरूवातीच्या काळातील या विदयार्थ्यांना पाठय्वेतन (स्टायपेंड) मिळत असे व त्यांना शिकाऊ उमेदवार (ॲप्रेंटिस) समजले जाई. परंतु उपजीविकेपुरते कौशल्य मिळताच, हे विदयार्थी शाळा सोडून जात असत. देणगीदार सर जमशेटजी जीजीभॉय व सर्व यूरोपीय शिक्षकांच्या कल्पनेतील शिक्षण या प्रकारचे नव्हते. परिणामी यावर उपाययोजना करण्यात आली व कारागिरांसाठी असणाऱ्या या शिक्षणकमाचे रूपांतर मुख्यत्वे चित्रकला व शिल्पकला या विषयांचे प्रशिक्षण देणाऱ्या अभ्यासकमात झाले. या बदलाला १८७३ मध्ये रीतसर मान्यता देण्यात येऊन ‘सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट अँड इंडस्ट्री’ या नावातून ‘इंडस्ट्री’ हा शब्द वगळण्यात आला. इंग्रज सरकारने ग्रिफीथ्स यांच्या मार्गदर्शनाखाली १८७२ पासून अजिंठयाच्या गुंफांमधील भित्तिचित्रांच्या प्रतिकृती करण्याचा एक महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प सुरू केला. हे काम १२ वर्षे सुरू होते. कलाशाळेत शिकून तयार झालेल्या व शिकणाऱ्या निष्णात विदयार्थ्यांची या योजनेसाठी निवड करण्यात आली. सुरूवातीस सात विदयार्थी या योजने- अंतर्गत काम करू लागले व त्यांचे नेतृत्व ग्रिफीथ्स यांच्या गैरहजेरीत पेस्तनजी बमनजी मिस्त्री (१८५१-१९३८) या निष्णात तरूण कलावंताकडे सोपविण्यात आले. हे सर्व काम या तरूण कलावंतांनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत मोठया जिद्दीने पूर्ण केले. पुढे या सर्व प्रतिकृती लंडन येथे पाठविल्या गेल्या व ‘क्रीस्टल पॅलेस’मध्ये प्रदर्शित करण्यात आल्या. अजिंठयाच्या या प्रतिकृतींचे दुर्दैव असे की, त्याच दरम्यान लागलेल्या आगीत या प्रतिकृती जळून गेल्या परंतु १८८५ मध्ये ग्रिफीथ्स यांनी प्रयत्नपूर्वक प्रसिद्घ केलेले द पेंटिंग्ज इन द बुद्धीस्ट केव्ह टेंपल ऑफ अजंठा चे दोन खंड सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टच्या महत्त्वपूर्ण योगदानाचा पुरावा म्हणून आजही उपलब्ध आहेत. सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टच्या शिक्षक व विदयार्थ्यांनी प्रयत्नपूर्वक प्रत्यक्ष कृतीत आणलेल्या या प्रकल्पामुळे यूरोपचे कलाजगत भारतीय कलापरंपरेकडे अधिक लक्षपूर्वक व आस्थेने पाहू लागले. याच काळात मुंबईतील तत्कालीन इंग्रज सरकारच्या सार्वजनिक बांधकाम विभागाने त्या काळात बांधल्या जाणाऱ्या इमारतींवरील वास्तुशोभनाचे (आर्किटेक्चरल डेकोरेशन) काम ग्रिफीथ्स व किपलिंग या दोन शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली जे. जे. स्कूलमधील विदयार्थ्यांना दिले. मुंबईत त्या काळात बांधल्या गेलेल्या क्रॉफर्ड मार्केट (महात्मा फुले मंडई), मुंबईचे हायकोर्ट, मुंबई विदयापीठ, व्हिक्टोरिया टर्मिनस स्टेशन (छ. शिवाजी टर्मिनस), गोकुळदास तेजपाल हॉस्पिटल अशा अनेक इमारतींवरील वास्तुशिल्पांचे काम या कलाशाळेत शिकणाऱ्या व शिकून तयार झालेल्या एतद्देशीय कलावंतांनी केले.

याच दरम्यान (१८७२) प्राचार्य टेरी यांनी कला महाविदयालयाच्या आवारात मृदापात्र-विभाग सुरू करून किपलिंगच्या मदतीने भट्टी बांधली, तसेच व्यावसायिक तत्त्वावर कलात्मक मृत्पात्रीची (आर्टिस्टिक पॉटरी) निर्मिती करण्यास सुरूवात केली. पुढील काळात या मृत्पात्रीची संकल्पना अजिंठयाच्या चित्रांवर आधारित अशी केली गेली (१८८०). या उपकमाला अत्यंत उत्तम प्रतिसाद मिळून, त्याची उत्तम विक्री देशात व देशाबाहेर झाली. यांतील काही दर्जेदार मृत्पात्रे ‘साउथ केन्झिंग्टन म्यूझीयम’ने विकत घेतली. तसेच ब्रिटिश सरकारतर्फे जगभरात विविध प्रदर्शनांमध्ये पाठविण्यात आली व ती प्रशंसेस पात्र ठरली. या मृत्पात्री व मृत्तिकाशिल्पे (सिरॅमिक्स) यांचा एक संच इंग्रज सरकारने रशियाच्या झारला भेट म्हणून पाठविला.

विल्किन्स टेरी निवृत्त झाल्यावर १८८० मध्ये ग्रीनवुड हे रेखन-शिक्षक म्हणून लंडनहून आले व ग्रिफीथ्स पाचार्य झाले (कार. १८८०-९५). स्कूल ऑफ आर्टच्या शिक्षणकमात नवीन बदल करण्यात येऊन प्रथम, द्वितीय, तृतीय श्रेणी वर्ग सुरू करून त्यांच्या परीक्षा दरवर्षी घेण्यात येऊ लागल्या. हे सर्व लंडन येथील साउथ केन्झिंग्टनमधील अभ्यास-क्रमानुसार होऊ लागले. शेवटच्या दोन परीक्षा ‘ब्लॅकबोर्ड’सहित उत्तीर्ण झालेल्या विदयार्थ्यांना मुंबई इलाख्यातील सर्व शाळांत चित्रकला-शिक्षक म्हणून मान्यता मिळाली.

देशातील हस्तकला व कारागिरीच्या क्षेत्रांतील उपयोजित कलेच्या दुर्दशेकडे १८८९-९० च्या दरम्यान इंग्रज सरकारचे लक्ष वेधण्यात आले. तत्कालीन मुंबईचे गव्हर्नर लॉर्ड रे यांनी या विषयात लक्ष घातले व परिणामी या कलांचे शिक्षण देण्यासाठी कार्यशाळेची उभारणी रूपये ४५,००० खर्च करून करण्यात आली. या कार्यशाळेत खणी-कपाटनिर्मिती (कॅबिनेट मेकिंग) व काष्ठतक्षण (वुड कार्व्हिंग), गालिचा-विणकाम (कार्पेट वीव्हिंग), आलंकारिक लोहकाम (ऑर्न्मेंटल आयर्न वर्किंग), जडजवाहीर व धातुकाम (ज्वेलरी व मेटल वर्क) या विषयांचे शिक्षण देण्यात येऊ लागले. गव्हर्नर लॉर्ड रे यांनी या विषयात घातलेले लक्ष व ही कार्यशाळा प्रत्यक्षात येण्यासाठी केलेल्या प्रयत्नांची जाणीव ठेवण्याच्या तत्कालीन मनोवृत्तीतून या कार्यशाळेला ‘लॉर्ड रे आर्ट वर्कशॉप’ असे नाव देण्यात आले. त्यामध्ये शिकविण्यास कसबी कारागीर नेमल्यामुळे या कार्यशाळेतून एकापेक्षा एक सरस धातूच्या वस्तू व गालिचे निर्माण होऊ लागले. १८९५ मध्ये मृत्पात्री-कार्यशाळा (पॉटरी वर्कशॉप) निर्माण होऊन सुंदर मृत्तिकापात्रे तयार होऊ लागली. १९१० मध्ये जे. जे. स्कूलच्या आवारात स्थापन झालेल्या‘सर जॉर्ज क्लार्क स्टुडिओज अँड टेक्निकल लॅबोरेटरी’ विभागामुळे उत्कृष्ट तंत्रज्ञानाची जोड मिळू लागली. त्यातून वस्तू अधिक दर्जेदार तसेच आकार आणि रंगसंगती यांबाबतीत निर्दोष बनू लागल्या. १८९९-१९०० मध्ये पॅरिस येथील आंतरराष्ट्रीय कलाप्रदर्शनात स्कूल ऑफ आर्टने भाग घ्यावा, असे मुंबई सरकारने ठरविले. त्यानुसार चित्रकला (पेंटिंग), नमुनाकृती (मॉडेल) आणि रे आर्ट वर्कशॉपच्या सर्व वर्गांतून तयार झालेले कलाकौशल्याचे नमुने पॅरिसमधील प्रदर्शनासाठी पाठविण्यात आले व त्यांची वाहवा झाली.

शालेय कलाशिक्षणाचे प्रशिक्षण देणारा वर्ग १८८७ मध्ये सुरू करण्यात आला. मुंबई विभागात शालेय पातळीवरील परीक्षांची इंग्लंडमधील ‘सायन्स अँड आर्ट डिपार्टमेंट’च्या धर्तीवर आखणी करण्यात येऊन, त्यासाठी प्रोत्साहन म्हणून शाळांना आर्थिक मदत करण्यात आली. १९१५ साली या परीक्षा बंद होऊन त्याऐवजी एलिमेंटरी (प्राथमिक) व इंटरमीडिअट (माध्यमिक) अशा चित्रकलेच्या दोन परीक्षा शालेय पातळीवर घेण्यात येऊ लागल्या व आजही त्या घेतल्या जातात.

सेसिल बर्न्स हे चित्रकार १८९७ ते १९१८ या काळात प्राचार्य होते. त्यांच्या काळात शिक्षणकमात बदल होऊन मुक्त हस्तआरेखन (फी हँड ड्रॉइंग), यथादर्शन (पर्स्पेक्टिव्ह) आणि भूमिती (जिऑमिट्नी) या विषयांऐवजी निसर्ग आरेखन (नेचर ड्रॉइंग), भौमितिक रचनाबंध (जिऑमिट्रिकल पॅटर्न) व स्मरण आरेखन (मेमरी ड्रॉइंग) या विषयांचा अंतर्भाव करण्यात आला. तसेच या काळात जलरंग-माध्यमात दर्जेदार काम करणारे चित्रकार निर्माण झाले. १९०२ मध्ये दिल्लीत भरलेल्या दरबारानिमित्त एक अखिल भारतीय औदयोगिक प्रदर्शन भरविण्यात आले. या प्रदर्शनात सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टच्या कलावंतांनी एक भारतीय कलादालन तयार केले होते. त्यात मांडण्यासाठी चित्रे, प्लॅस्टर ऑफ पॅरिसचे पुतळे, तऱ्हेतऱ्हेच्या धातूंच्या कलाकुसरींच्या वस्तू, लाकडी कोरीव कामाचे फर्निचर, चांदीच्या अत्तरदाण्या, गुलाबदाण्या, पितळेची नक्षीदार मेजे, तैलरंग चित्रांचे कोरीव फर्माने (स्टेन्सिल) छापून तयार केलेले पडदे इ. वस्तू ठेवल्या होत्या. या ‘भारतीय कलादालना’तील सर्व कलाकृती विकल्या गेल्या. विदयार्थ्यांनी तयार केलेल्या या कलाकृती पाहून तत्कालीन संस्थानिक अत्यंत प्रभावित झाले. अनेक विदयार्थी-कलावंतांना ते आपल्या संस्थानांत व्यावसायिक कामासाठी पाचारण करू लागले. ही परंपरा पुढेही कायम राहिली. याच दरम्यान ‘रॉयल कॉलेज ऑफ आर्ट’चे चित्रकार रोबाथम हे उपप्राचार्य पदावर रूजू झाले. त्यांनी सजीव-चित्रणाचे (लाइफ पेंटिंग) शिक्षण रॉयल कॉलेज ऑफ आर्टमधील शिक्षणकमाप्रमाणे देण्यास सुरूवात करून चित्रकलेचा अभ्यासक्रम प्रथम, द्वितीय, तृतीय व चतुर्थ असा चार वर्षांचा आखला (१९०७).

कॅप्टन ग्लॅडस्टन सॉलोमन यांची जे. जे. मधील प्राचार्य-संचालक पदाची कारकीर्द (१९१९-३६) विशेष संस्मरणीय ठरली. त्यांच्या काळात जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टमध्ये अनेक महत्त्वाच्या घटना घडल्या व त्यामुळे या कलाशाळेचे नाव भारतभर गाजू लागले. १९२० च्या दरम्यान चौथ्या वर्षाच्या विदयार्थ्यांसाठी सॉलोमन यांनी प्रत्यक्ष नग्न व्यक्तिप्रतिमानावरून (न्यूड मॉडेल) अभ्यास करण्यासाठी ‘न्यूड लाइफ-क्लास’ सुरू केला. त्यामुळे विदयार्थ्यांस शरीरशास्त्राचा प्रत्यक्ष मानवी शरीरावरून अभ्यास करण्याची संधी मिळाली. नग्न व्यक्तिप्रतिमान व त्याच्या अभ्यासामुळे प्राप्त झालेल्या अभ्यासाला दिशा व उत्तेजन देण्यासाठी सॉलोमन यांनी भित्तिचित्र-सजावटीचा (म्यूरल डेकोरेशन) वर्ग सुरू केला (१९२०). त्या वर्गाच्या विदयार्थ्यांकडून त्यांनी कलादेव्या: प्रतिष्ठा हे भित्तिचित्र जे. जे. स्कूलच्या मध्यवर्ती दालनाच्या भिंतीवर ३३’ X २२’ ( सु. १०·०५ मी. X ६·७० मी.) या आकाराचे करून घेतले. त्याचे उद्धाटन गव्हर्नर लॉर्ड लॉइड यांनी केले. गव्हर्नरला ते अत्यंत आवडले व त्यांनी रूपये ५,००० मंजूर करून ‘गव्हर्नमेंट हाउस’मधील कौन्सिल हॉलमध्ये याच विदयार्थ्याकडून एक भित्तिचित्र तयार करून घेतले. याशिवाय त्यांच्या काळात ‘भारतीय शैलीच्या पुनरूज्जीवनाची’ चळवळ सुरू करण्यात येऊन त्याव्दारे विदयार्थ्यांना भारतीय संस्कृती व कलाशैली यांच्याकडे जाणीवपूर्वक पाहण्यास उद्युक्त केले गेले. भारतीय शैलीच्या पुनरूज्जीवनाच्या प्रयत्नांतून ‘बाँबे रिव्हायव्हलिस्ट स्कूल’ संप्रदायाच्या वैशिष्टयपूर्ण शैलीत सर जे. जे. स्कूलच्या विदयार्थ्यांनी चित्रे काढण्यास सुरूवात केली. पाश्चिमात्य शैलीतील मानवकृती, भारतीय शैलीतील लयदार रेषा व जलरंगांचा वैशिष्टयपूर्ण वापर, ही या शैलीची वैशिष्टये होत. परिणामी या संस्थेतून तयार होणारे विदयार्थी पाश्चिमात्य, तसेच भारतीय शैलीतही दर्जेदार काम करण्यात निष्णात होऊ लागले. १९२२ पासून सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टतर्फे ‘जी. डी. आर्ट’ ही पदविका प्रदान करण्यात येऊ लागली. दिल्लीच्या सेक्रेटेअरिएटमधील (सचिवमंडळ) प्रतिष्ठेचे काम १९२९ च्या सुमारास या संस्थेस मिळाले. तत्कालीन निवडक विदयार्थी व शिक्षकांनी ते यशस्वी रीत्या पूर्ण केले. यात विविध ललित कलांवरील भित्तिचित्रे व घुमटांत भारतातील आठ वेगवेगळ्या कालखंडांतील भारतीय शैलींच्या प्रतीकात्मक देवतांच्या आकृती रंगविल्या होत्या. या चित्रांच्या संकल्पना स्पष्ट करणारे म्यूरल पेंटिंग्ज ऑफ बाँबे स्कूल हे पुस्तक सॉलोमन यांनी लिहिले. १९२९ मध्ये सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट या संस्थेस स्वतंत्र कलाविभाग म्हणून मान्यता मिळाली व तिचे प्रमुख प्राचार्यच (प्रिन्सिपॉल) संचालक (डायरेक्टर) या पदाचे मानकरी ठरले परंतु १९३२ साली ‘टॉमस कमिटी’ अहवालाच्या आधारे ‘स्कूल ऑफ आर्ट’ बंद करावे, असा ठराव झाला तथापि समाजाच्या सर्व थरांतून या ठरावाला विरोध होऊन अखेर तो रद्द करावा लागला. मात्र १८७२ पासून सुरू असलेला व प्रसिद्धीस आलेला मृत्पात्री विभाग मुंबई कायदे मंडळामध्ये ठराव होऊन १९२८ साली बंद करण्यात आला.

सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट या संस्थेत १९२४ मध्ये प्रो. बॅटले यांच्या काळात वास्तुकलेचा (आर्किटेक्चर) तीन वर्षांचा पूर्णवेळ अभ्यासक्रम सुरू करण्यात आला व १९३५ मध्ये उपसंचालक (डेप्युटी डायरेक्टर) चार्ल्स जेरार्ड यांच्या काळात ‘उपयोजित कला विभागा’चा वर्ग सुरू झाला.

कॅप्टन सॉलोमननंतर चार्ल्स जेरार्ड (कार. १९३७-४६) संचालक झाले. पाश्चिमात्य जगातील आधुनिक कलाचळवळींची व कलाप्रवाहांची ओळख त्यांनी येथे जाणीवपूर्वक करून दिली. त्यामुळे येथील कला विदयार्थ्यांना एक नवीन दृष्टी लाभली व यानंतरचा काळ हा कलाशिक्षण-प्रांतातील प्रयोगशील कालखंड ठरला. परिणामी वास्तववादी शैलीत चित्र-शिल्प करण्याच्या परंपरेसोबतच चित्र-शिल्प या दृक् माध्यमांकडे अभिव्यक्तीचे एक साधन म्हणून पाहिले जाऊ लागले. कलाशिक्षण घेताना कौशल्य हे मिळवावेच लागते पण कौशल्य म्हणजे कला नव्हे, ही जाणीव विकसित झाली. यातूनच पुढील काळात कलाप्रांतात विविध प्रयोग होऊ लागले व चित्र-शिल्पकारांच्या गटाने एकत्र येऊन ‘ग्रूप’ स्थापन करून आपली अभिव्यक्ती व त्याबाबतचे स्पष्टीकरण देण्याची परंपरा सुरू झाली. पुढील काळात झालेल्या अनेक प्रयोगांची व आधुनिक स्थित्यंतरांची पार्श्वभूमीच या काळात तयार झाली, असे म्हणता येईल.

सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टच्या शिक्षणपद्धतीत १९४० मध्ये हस्तमुद्रणकलेचा प्रवेश झाला. इटलीमध्ये शिकून आलेल्या यज्ञेश्वर (वाय्. के.) शुक्ल यांच्यामुळे प्रथम हस्तमुद्रणकलेचा सायंवर्ग सुरू झाला. त्यात अम्लकोरण (एचिंग) व जलच्छटा (ॲक्वाटिंट) ही दोन तंत्रे शिकविली जात. यात प्रथम तयार झालेले विदयार्थी म्हणजे रसिकलाल पारीख व वसंत परब. पुढील काळात यात लिनोकट, काष्ठ ठसा (वुडकट), काष्ठकोरीवकाम (वुडएन्गेव्हिंग), सेरीगाफ (रेशमी जाळीमुद्रणाच्या साहाय्याने निर्मिलेला मुद्रित आकृतिबंध), शिलामुद्रण (लिथोगाफी), उत्कीर्ण मुद्रण (इंटॅग्लिओ) इ. तंत्रांच्या अध्यापनाची भर घातली. त्यामुळे हा विभाग समृद्ध झाला असून सध्या तेथे पदव्युत्तर परीक्षेपर्यंत शिक्षण दिले जाते.

स्वातंत्र्योत्तर काळात व्ही. एस्. अडुरकर हे पहिले भारतीय कला-संचालक सर जे. जे. स्कूलच्या प्रमुख पदी आले (१९४७-५०). त्यांनी देशात व परदेशांत कला व कारागिरीशी निगडित शिक्षण घेतले होते. स्वतंत्र भारतात प्रयोगशील कलानिर्मितीसोबतच कलेच्या इतर क्षेत्रांतील कौशल्यावर अधिष्ठित असलेल्या कलेच्या गरजेचे महत्त्व ते जाणून होते. त्या दृष्टीने त्यांनी प्रयत्न करण्यास सुरूवात केली. त्यानंतर ज. द. गोंधळेकर हे बहुश्रूत व्यक्तिमत्त्वाचे चित्रकार जे. जे.चे अधिष्ठाता (डीन, १९५३-५९) झाले. उत्तम चित्रकार, कलेतिहास व सौंदर्यशास्त्र यांचे अभ्यासक असणाऱ्या गोंधळेकरांच्या काळात, संस्थेत कलाविषयक अनेक उपक्रम राबविले गेले. पूर्वीच्या शिकविण्याच्या पद्धतीत त्यांनी प्रयत्नपूर्वक काही बदल घडवून आणले. चित्रकार ज. द. गोंधळेकर हे जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टचे अधिष्ठाता असताना त्यांच्या कारकीर्दीत सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टची शताब्दी १९५७ मध्ये साजरी झाली. याचवेळी स्टोरी ऑफ सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट हे सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टचा इतिहास कथन करणारे अभ्यासपूर्ण पुस्तक जे. जे.चे माजी विदयार्थी व चित्रकार नी. म. केळकर यांनी लिहिले. यातून जे. जे. स्कूलची शंभर वर्षांची वाटचाल दिसून येते.

वास्तुकला व उपयोजित कला हे विभाग सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट या मातृसंस्थेपासून विलग होऊन स्वतंत्र झाले (१९५८). या संस्था पुढे विकसित होऊन महाविदयालयाच्या दर्जाला पोहोचल्या आणि ‘सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट’, ‘सर जे. जे. इन्स्टिटयूट ऑफ ॲप्लाइड आर्ट’ व ‘सर जे. जे. कॉलेज ऑफ आर्किटेक्चर’ या तीन स्वतंत्र संस्था महाविदयालयांच्या स्वरूपात आजतागायत कार्यरत राहिल्या आहेत. १९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्यानंतरच्या काळात इतर सर्व विषयांसोबतच कलेच्या विकासासंबंधीही महत्त्वाचे निर्णय घेण्यात आले. दृक्कलेच्या विकासासाठी महाराष्ट्राचे कलासंचालनालय राज्यशासनातर्फे स्थापन करण्यात आले (१९६५). यानंतरच्या काळात महाराष्ट्र शासनाचे कलाविषयक निर्णय हे कलासंचालकांमार्फत घेण्यात येऊ लागले व सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टचे अधिष्ठाता हे केवळ संस्थाप्रमुख म्हणून कार्य करू लागले. तेव्हापासून ते आजपर्यंत अनेकांनी संस्थाप्रमुखपदाची जबाबदारी प्रभारी अधिष्ठाता किंवा कायमस्वरूपी अधिष्ठाता म्हणून सांभाळली. त्यांतील प्रल्हाद अनंत धोंड (कार. १९५९-६८), एस्. बी. पळशीकर (कार. १९६८-७५) यांची कारकीर्द संस्मरणीय व उल्लेखनीय ठरली. कलाशिक्षणाचा पुनर्विचार करण्यासाठी कलासंचालनालयातर्फे एक समिती स्थापन करण्यात आली (१९६५). त्यात कलाशिक्षणतज्ञ व्ही. आर्. आंबेरकर, चित्रकार ⇨ माधव सातवळेकर (१९१५-२००६), वि. ना. आडारकर व प्र. अ. धोंड यांचा समावेश होता. या समितीच्या शिफारशींनुसार तत्कालीन परिस्थितीला अनुरूप असा नवा मूलभूत कलाशिक्षणविषयक अभ्यासक्रम तयार करण्यात आला व कलासंचालक माधव सातवळेकर यांच्या कारकीर्दीत (कार. १९६९-७५) महाराष्ट्रभर राबविण्यात आला. त्यानुसार सौंदर्यशास्त्र व कलेतिहास हे नवीन विषय चित्रकलेच्या इतर विषयांसोबतच नव्या अभ्यासकमात अंतर्भूत झाले.

सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट व सर जे. जे. इन्स्टिटयूट ऑफ ॲप्लाइड आर्ट या दोन्ही संस्था मुंबई विदयापीठाशी संलग्न होऊन (१९८१) चित्र-शिल्प व उपयोजित कला या विषयांमध्ये ‘जी.डी. आर्ट’ या पदविकेऐवजी ‘बी. एफ्. ए’ ही पदवी विदयार्थ्यांना मिळू लागली. लवकरच ललित कला (फाइन आर्ट) या विषयातील पदव्युत्तर शिक्षणाचीही सोय होऊन सध्या चित्रकला, व्यक्तिचित्रण, भित्तिचित्रण व मुद्रानिर्मिती (प्रिंट मेकिंग)या विषयांतील‘एम्.एफ्.ए’ या पदवीपर्यंतचे शिक्षण सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट या संस्थेत दिले जाते. १९८२ मध्ये या कलाशिक्षणसंस्थेस १२५ वर्षे पूर्ण झाली व त्यानिमित्ताने या संस्थेच्या संग्रहातील ऐतिहासिकदृष्टया महत्त्वाच्या व मौल्यवान अशा चित्रशिल्पसंग्रहाचे प्रदर्शन संस्थेच्याच इमारतीत भरविण्यात आले होते. दि. २ मार्च २००७ रोजी या संस्थेस १५० वर्षे पूर्ण झाली व दि. १ मार्च ते १२ मार्च २००८ या काळात संस्थेच्या १५० वर्षांच्या वाटचालीतील निवडक कलाकृतींचे प्रदर्शन भरविले गेले.

सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टची शिक्षकपरंपरा : कोणत्याही शिक्षणसंस्थेला देण्यात येणाऱ्या शिक्षणाच्या दर्जामुळेच ख्याती प्राप्त होत असते. अनेक ज्ञात व अज्ञात शिक्षकांचे कष्ट, परिश्रम, त्याग व समर्पण यांमुळेच संस्थेला असा गौरव प्राप्त होतो. सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टसारख्या कलासंस्थेत तर शिक्षणासोबतच तेथील शिक्षकांचे कला-क्षेत्रातील योगदानही विदयार्थ्यांना प्रेरणादायी ठरत आले आहे. या दृष्टिकोनातून पाहता या संस्थेची शिक्षकपरंपरा गौरवशाली असून यांतील काहींनी कलाशिक्षक व कलावंत म्हणूनही ख्याती मिळविल्याचे दिसून येते. १८५७ ते १९४६ या काळातील या संस्थेचे पमुख प्रामुख्याने इंग्रज असले, तरी संस्थेत शिकविणारे शिक्षक एतद्देशीयच होते. सुरूवातीच्या काळात गणपतराव केदारी, नारायणराव मंत्री, सोकरजी बापूजी, बापूजी दीनानाथजी अशा अनेकांनी तत्कालीन विदयार्थ्यांना मार्गदर्शन केले. त्यांच्या हाताखाली शिकलेले ए. एक्स. त्रिंदाद, एम्. व्ही. धुरंधर, एस्. पी. आगासकर, एल्. एन्. तासकर, जी. एच्. नगरकर, फर्नांडीस, अहिवासी, ए. ए. भोंसुले, के. बी. चुडेकर, आर्. डी. धोपेश्वरकर अशा अनेकांनी या संस्थेत कलाशिक्षणाचे काम करीत असतानाच स्वत:ही दर्जेदार कलानिर्मिती करून कलावंत म्हणून ख्याती मिळविली. स्वातंत्र्योत्तर काळात एस्. बी. पळशीकर, ⇨ बाबूराव सडवेलकर (१९२८-२०००), संभाजी कदम, एन्. बी. साबण्णवार, वि. मो. सोलापूरकर, नारायण सोनावडेकर अशा कलाशिक्षकांनी आपले योगदान दिले. पुढील काळात एम्. जी. जोशी, प्रभाकर कोलते, काशिनाथ साळवे, सुहास बहुळकर अशांनी ही परंपरा पुढे चालविली. आजही ही परंपरा कायम आहे.

जे. जे. ची कलापरंपरा : पूर्वीच्या भारतीय कलाशिक्षण पद्धतीपेक्षा वेगळ्याच स्वरूपाचे कलाशिक्षण जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टसारख्या इंगजांनी स्थापन केलेल्या कलाशाळांतून देण्यास सुरूवात झाली. भारतातील कलेचे स्वरूप त्यामुळे बदलून गेले. भारतीय परंपरेतील चित्रशिल्प साकार करण्याच्या पारंपरिक पद्धतीपेक्षा, छाया-प्रकाशाचा वापर करीत व मानवी नजरेला जसे दिसते, तसा अनुभव देणारी ही कलानिर्मिती वेगळ्याच प्रकारची होती. वास्तववादी शैलीतील या कलाशिक्षणात मानवाकृतीच्या अभ्यासातून ‘व्यक्तिचित्र व व्यक्तिशिल्प’ हा विषय विकसित झाला तर वस्तूंच्या अभ्यासातून स्थिरवस्तुचित्रण (स्टिल लाइफ) व निसर्गाच्या अभ्यासातून निसर्गचित्र हे विषय वितकसि झाले. व्यक्तिचित्र, निसर्गचित्र व स्थिरवस्तुचित्र यांच्या संगमातून, तसेच एखादया प्रसंगाचा किंवा घटनेचा आधार घेऊन प्रसंगचित्रे तयार होऊ लागली. ही प्रसंगचित्रे धार्मिक, पौराणिक, ऐतिहासिक, सामाजिक अशा अनेक प्रकारची होती. काही विदयार्थ्यांनी व्यक्तिचित्रण, निसर्गचित्रण व प्रसंगचित्रण या तीनही प्रकारांत प्रावीण्य मिळविले तर काहींनी केवळ निसर्गचित्रण किंवा व्यक्तिचित्रण या प्रकारांचाच पुढील काळात कलावंत म्हणून व्यासंग व व्यवसाय केल्याचे आढळून येते. परंतु निसर्गचित्रण, व्यक्तिचित्रण व प्रसंगचित्रण यांतून रचनाचित्र (काँपोझिशन) हा प्रकार विकसित होऊन, या संदर्भात चित्र-शिल्पकलेच्या क्षेत्रांत विविध प्रयोग सातत्याल कामाने होत राहिले. या सर्वांची बीजे भविष्यात कलावंत म्हणून गाजलेल्या सुप्रसिद्घ चित्र-शिल्पकारांच्या विदयार्थिदशेतीत आढळून येतात.

व्यक्तिचित्रण व प्रसंगचित्रण : वास्तववादी शैलीतील व्यक्तिचित्रण हे जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टचे सुरूवातीपासूनचे वैशिष्टय होते. पेस्तनजी बोमनजी व रूस्तुम सिओदिया हे विदयार्थी सुरूवातीच्या काळात नावारूपास आले. नंतरच्या १८८५ ते १९०० या कालखंडांत जे. जे.त शिकलेल्या आबालाल रहिमान यांना छ. शाहू महाराजांनी कोल्हापूर संस्थानात ⇨ श्रीपाद दामोदर सातवळेकरांना श्रीमंत भवानराव पंतप्रतिनिधींनी औंध संस्थानात व रामकृष्ण वामन देऊस्कर यांना निजामाने हैदराबाद संस्थानात राजचित्रकार म्हणून आमंत्रित केले. पूर्वी यूरोपमधील व इंग्लंडमधील चित्रकारांना पाचारण करून व्यक्तिचित्रे व प्रसंगचित्रे काढून घेतली जात. आता हेच काम प्रामुख्याने जे. जे. स्कूलमध्ये शिकून निष्णात झालेले चित्रकार करू लागले. एम्. एफ्. पीठावाला, एम्. व्ही. धुरंधर, ए. एक्स. त्रिंदाद, ए. एम्. माळी, ए. ए. भोंसुले, सा. ल. हळदणकर, एम्. आर्. आचरेकर, गोपाळ देऊस्कर, व्ही. ए. माळी, माधव सातवळेकर अशा जे. जे.च्या अनेक माजी विदयार्थ्यांनी ही परंपरा कायम ठेवली. स्वातंत्र्योत्तर काळात मात्र कौशल्यपूर्ण वास्तवादी व्यक्तिचित्रण व प्रसंगचित्रण यांपेक्षा कलाभिव्यक्तीच्या शक्यता शोधण्याचे एक माध्यम म्हणून शोध घेण्याचा प्रयत्न व्यावसायिक व्यक्तिचित्रणासोबतच झालेला आढळतो. एस्. बी. पळशीकर, बाबूराव सडवेलकर, संभाजी कदम, पद्मशाली, मृगांक जोशी इ. कलावंत त्यांच्या प्रयोगशील निर्मितीसाठी प्रसिद्ध होते. ही परंपरा जोपासून सुहास बहुळकर, वासुदेव कामत, अनिल नाईक असे अनेकजण हा वारसा पुढे चालवीत आहेत [→व्यक्तिचित्रण].

निसर्गचित्रण : निसर्गचित्रणाच्या क्षेत्रात अत्यंत दर्जेदार काम सुरूवातीच्या काळात केले, ते कोल्हापूरच्या आबालाल रहिमान यांनी. त्यानंतरच्या काळात सा. ल. हळदणकर, एम्. आर्. परांडेकर, एल. एन्. तासकर, जी. एम्. सोलेगावकर, एम्. एस्. जोशी, एस्. एच्. रझा अशा अनेकांनी दर्जेदार निसर्गचित्रणपरंपरा निर्माण केली असून, आजही ती चालू असल्याचे आढळून येते [→निसर्गचित्रण].

भारतीयत्वाचा शोध व प्रयोगशील कालखंड : वास्तववादी शैलीतील व्यक्तिचित्रे, निसर्गचित्रे, प्रसंगचित्रे या क्षेत्रांत जे. जे. स्कूलच्या विदयार्थ्यांनी चांगल्या दर्जाचे प्रावीण्य मिळविले. त्यानंतर मात्र ‘स्व’ त्वाचा शोध घेण्याच्या प्रेरणेतून, तर काही वेळा भारताचा स्वातंत्र्यलढा व भारतीयत्वाचा शोध घेण्याच्या प्रेरणेतून १९२० ते १९३६ या काळात जे. जे. ते बाँम्बे रिव्हायव्हलिस्ट स्कूल, नावाची कलाचळवळ अस्तित्वात आली. पाश्चिमात्य शैलीतील मानवाकृती, भारतीय शैलीतील लयदार रेषा व जलरंग माध्यमाचा वैशिष्टयपूर्ण वापर, ही या कलाशैलीची वैशिष्टये होती. आर. जी. चिमुलकर, व्ही. एस्. गुर्जर, जांभळीकर, ज. द. गोंधळेकर अशा अनेकांनी या शैलीत दर्जेदार चित्रे निर्माण करून तत्कालीन अखिल भारतीय प्रदर्शनांमधून पारितोषिक व नावलौकिक मिळविला. त्यानंतरच्या काळात असहकारितेच्या चळवळीपासून स्फूर्ती घेऊन अहिवासी, रतु शाह, यज्ञेश्वर, शुक्ल, वजूभाई भगत अशा अनेकांनी आपल्या निर्मितीने भारतीयत्वाची ही परंपरा जागृत ठेवली. स्वातंत्र्योत्तर काळात प्रबोधनकाळापासून यूरोपात होत आलेली स्थित्यंतरे, तसेच आधुनिक काळातील विविध कलाचळवळी व कलाप्रवाह यांबद्दल जागरूकपणे विचार सुरू झाला. ‘कलेसाठी कला’ की ‘जीवनासाठी कला’ या विषयांवर वादविवादही झाले. अपरिहार्यपणे त्याचे प्रतिबिंब जे. ज??



celebrex 200 mg tablet

Sun, 15 Jan, 2023 10:32

cheapest reglan 10 mg reglan 10mg online cheapest reglan

snsfrl3l6rv

Sun, 15 Jan, 2023 12:02

iqerndfydl1 tadalafil india pharmacy what is cialis viagra without a doctor prescription in canada discount canad

FWeannytathg

Sun, 15 Jan, 2023 06:28

quetiapine without a prescription quetiapine tablet price quetiapine 25 mg coupon

atarax without prescription

Mon, 16 Jan, 2023 10:23

allopurinol 300 mg generic cheapest allopurinol 300 mg allopurinol medication

QWeannytatrx

Mon, 16 Jan, 2023 06:01

purchase quetiapine online quetiapine tablets for sale quetiapine cheap online

iehssdjj03p

Mon, 16 Jan, 2023 10:24

ujovr0idai6 prescription cialis viagra forum prescription medication canada lowest price on cialis viagra cheap viagra testimonials reply

allopurinol otc

Tue, 17 Jan, 2023 09:45

cheapest gemfibrozil gemfibrozil nz gemfibrozil cost

pinrusup

Tue, 17 Jan, 2023 01:06

pin-up-7rus Запрещенная в России букмекерская контора и казино Пин ап вновь попала в скандал. Его создатели подарили жителям России бонусы и подарки в размере одного миллиона российских рублей.

Маршрутка

Tue, 17 Jan, 2023 04:10

Маршрутка Днепр Харьков Эпизодично приходить в течение соседний яяма что поделаешь быстро, что-что домашнего авто я бы не сказал или оно на ремонте. Яко случать в течение этом случае? Сможет помочь т

pinrussup

Tue, 17 Jan, 2023 05:42

Pin up Pin up Pin up

MWeannytatol

Tue, 17 Jan, 2023 07:50

seroquel 300 mg buy online can you buy seroquel over the counter seroquel 5

zyvox generic

Wed, 18 Jan, 2023 08:05

levaquin uk levaquin 250mg united kingdom levaquin 250mg over the counter

PWeannytatuc

Wed, 18 Jan, 2023 02:50

seroquel for sale uk seroquel tablets 300mg seroquel 25

ih1svckrgfl

Wed, 18 Jan, 2023 08:46

wxy2m9otmar order viagra online discount viagra canadadrugsonline.com canada prescriptions low price viagra canada medications reply

canadian pharmacy prices

Wed, 18 Jan, 2023 09:31

canadian pharmacy online https://canadianpharmacyhd.com/ canadian drugs

nitiksi

Thu, 19 Jan, 2023 02:17

sosnitiksisi LeoVegas AB is a Swedish versatile gaming company and provider of online casino and sports betting services such as video slots and video poker. sosnitiksisi com

buspar united kingdom

Thu, 19 Jan, 2023 06:59

how to buy toprol 50 mg toprol 50mg medication toprol canada

mostuzbet

Thu, 19 Jan, 2023 10:57

Њостбет казино Полулегальная в России бк и казино Мостбет вновь попала в скандал. Его создатели подарили жителям России бонусы и подарки в размере рифмованного миллиона рублей России.

Tristan

Thu, 19 Jan, 2023 12:41

Nice post! Thanks for sharing this quality information with us. I really enjoyed reading it. Are you bored? Do you want to spend your time at home making money? Register now and Play Online Casino & Sports Betting with OKBET. Visit now reply

prescriptions online

Thu, 19 Jan, 2023 03:28

my canadian pharmacy https://canadianpharmacyhd.com/ drugs without a prescription

LWeannytatol

Thu, 19 Jan, 2023 06:05

lyrica coupon safaree lyrica lyrica patient assistance program

finasteride 1mg purchase

Fri, 20 Jan, 2023 03:20

how to purchase prilosec prilosec tablet prilosec over the counter

vxx0sbpty03

Fri, 20 Jan, 2023 03:57

yb10aejukhw what happens if a girl takes viagra canadian pharmacy viagra online generic cialis in canada best pr

mtprxvshlm

Fri, 20 Jan, 2023 05:35

mtprxvshlm Доходные расценки на продукты каталога Мотошлемы а также аксессуары. Бонусы! Большой религия, экспресс-фото, отзвуки и отличный сервис. Быстрая доставка. mtprxvshlm

mtprxvshlmb

Fri, 20 Jan, 2023 05:38

mtprxvshlmb Закажите мотошлем от ведущих производителей. Байкерские шлемы закрытые, открытые а также часть планы на будущее в течение размашистом наборе маленький доставкой. m

mostuzmost

Fri, 20 Jan, 2023 06:24

Mostbet Mostbet

canada drugs online

Sat, 21 Jan, 2023 02:30

canadian pharmacy world https://canadiansafemeds.com/ certified canadian pharmacies

canada online pharmacy

Sat, 21 Jan, 2023 04:00

online canadian pharmacy with prescription https://canadiansafemeds.com/ drug canada

motrin coupon

Sat, 21 Jan, 2023 05:51

how to buy hyzaar 12,5mg hyzaar uk hyzaar canada

sosnitikus

Sat, 21 Jan, 2023 09:11

sosnitikus Leo Vegas Casino does NOT accept players from Russia. LeoVegas online casino is owned nearby LeoVegas International ltd, registered in Malta. sosnitikus

zs1zjtmom0x

Sun, 22 Jan, 2023 05:04

wakbunelh2o meds canada viagra sale online viagra from canada pharmacy overnight viagra is generic viagra safe discount cialis

JWeannytatvg

Sun, 22 Jan, 2023 05:59

purchase pregabalin online cheap buy lyrica 150mg generic order pregabalin 75mg pills

вскрытиеавто

Mon, 23 Jan, 2023 02:28

вскрытие авто Авантюристичное энтеротомия экстрим-спорт в Москве. Мастер в течение 15 часах от Вы в системе 24/7; Быстроходное вскрытие сверх повреждений ЛКП да кузова; Работа кот авто всех маркий равн

clnngdlpls

Mon, 23 Jan, 2023 02:52

clnngdlpls Налейте 3% эссенция перекиси водорода в течение распылитель Пропитайте им заплесневелую элевон и еще оставьте сверху 10-15 минут Почистите щеткой или рваньем Храните фышкалка в течение неученом пункте, так

ekn6javuqcn

Mon, 23 Jan, 2023 05:51

tjavd9diz5c viagra online from canada viagra generic viagra erection no prescription pharmacy

EWeannytatxe

Mon, 23 Jan, 2023 08:09

lyrica 75mg pill buy pregabalin 75mg online lyrica 150mg drug

hyzaar medication

Mon, 23 Jan, 2023 11:35

levaquin 500 mg otc levaquin australia how to purchase levaquin

jadsadeks

Tue, 24 Jan, 2023 01:22

Ma BB, Lui VW, Hui EP, Lau CP, Ho K, Ng MH, Cheng SH, Tsao SW and Chan AT viagra drug name

gaeehjlz

Tue, 24 Jan, 2023 01:54

vin deisel xxx

online drug

Tue, 24 Jan, 2023 07:00

legal canadian pharmacy online https://canadianpharmacyhd.com/ canadian xanax

Spededa

Tue, 24 Jan, 2023 01:20

We met with institutional staff to create a PA workflow and process map buy propecia online uk

mskvkrsmrknsd

Wed, 25 Jan, 2023 12:44

mskvkrsmrknsd Бесплатные SEO ориентированность · базисные принципы SEO; · что подобное уместность равно фаллометрия; · как оформить метатеги; · как улучшить mskvkrsmrknsd

Поддержкасайта

Wed, 25 Jan, 2023 05:26

Техническая поддержка и обслуживание сайтов Поддержка вебсайтов является неотъемлемой в некоторой части ихний устойчивого функционирования. Интернет-площадки встали лучшим прибором продвижения бизнеса. Поэтому нередко мн

reliable online pharmacies

Wed, 25 Jan, 2023 12:32

canadian pharmacies online https://canadiandailypharm.com/ canadian medication

WWeannytatxw

Wed, 25 Jan, 2023 02:07

buy lyrica 150mg pill pregabalin 75mg usa order pregabalin for sale

Anymouh

Wed, 25 Jan, 2023 03:26

The Senior Citizens League estimates it will be about 1 cialis prescription pdf Although, there s been much improvement, I still need to address the bone loss and gums

ciprofloxacin 750mg cheap

Wed, 25 Jan, 2023 11:39

elavil 25 mg tablet elavil tablet elavil 10mg nz

mskvkrsmrknsg

Thu, 26 Jan, 2023 02:23

mskvkrsmrknsg Фотоподборка лучших онлайн-курсов по SEO продвижению а также оптимизации сайтов. ? Обучитесь потребованной профессии SEO специалиста да зарабатывайте ут 500К в течение ...

Indenny

Thu, 26 Jan, 2023 04:48

Other NSAIDs and acetaminophen were not associated with breast cancer risk in either cohort promethazine 25 mg tablet 37 According to a large survey of the general population, 3 of men reported pain during sexual activity

HWeannytatoy

Fri, 27 Jan, 2023 01:02

seroquel 2519 coupon price of seroquel 100 mg seroquel medicine generic

UNFOMOWEW

Fri, 27 Jan, 2023 01:43

The ovulation in turn is the prerequisite for the mature egg to be fertilised and for an embryo to develop doxycycline monohydrate uses Roderick glLNOiZhWIMvxUgXeb 6 28 2022

how to purchase imitrex 50 mg

Fri, 27 Jan, 2023 05:21

cheapest avapro avapro 150mg cheap avapro 150 mg pharmacy

avammeree

Fri, 27 Jan, 2023 06:39

98 compared to antidepressant non- use, whereas use of SSRI medications alone was not associated with a statistically significantly lower live birth or pregnancy rate, or increased first trimester loss lasix 12.5 mg for dogs

Tristan

Fri, 27 Jan, 2023 08:01

Nice post! Thanks for sharing this quality information with us. I really enjoyed reading it. Are you bored? Do you want to spend your time at home making money? Register now and Play Online Casino & Sports Betting with OKBET. Visit now reply

Accuscuri

Fri, 27 Jan, 2023 11:21

natural viagra food for male God Venerable knows the meaning of Xiao Hei is growth

prdvzhnstvvkhrkvpskgg

Sat, 28 Jan, 2023 03:33

prdvzhnstvvkhrkvpskgg Поисковое SEO шаг вперед сайтов - эстимейт тарифов со стороны руководящих органов ходкую эквивалентно дешовую раскрутку сайтика в течение ТОП-10. Бонусы равновеликим типом промоакц

periactin 4 mg without a prescription

Sat, 28 Jan, 2023 05:20

where to buy avapro buy avapro cheap avapro 300 mg

Lasesmere

Sat, 28 Jan, 2023 07:22

priligy 30mg price But one would assume desensitisation to FSH then

aspilky

Sat, 28 Jan, 2023 08:00

Furohexal 500 mg has also been administered orally in the treatment of trypanosomiasis clomid

Anymouh

Sat, 28 Jan, 2023 08:26

The advanced method uses the characteristics of mtDNA mutational diversity as the endogenous barcode to track genetic mutations at the single cell level, and it can be effectively applied to dynamically track human cell lineages, thus providing technical

Стокиев

Sat, 28 Jan, 2023 09:48

Ремонт авто Киев Комплексная авторемонтная мастерская. Нас характеризуют надежность, профессионализм равным образом штучный подъезд для каждому нашему клиенту. Ремонт авто Кие

NWeannytatlm

Sat, 28 Jan, 2023 06:38

seroquel pills 25 mg seroquel without a prescription seroquel tablets

Accuscuri

Sat, 28 Jan, 2023 11:00

Burton uUkAEsHjhbWTpD 6 19 2022 can you take clomid if you already ovulate Biochem Pharmacol 31 28232827, 1982

order zyloprim

Sun, 29 Jan, 2023 08:25

celebrex cost celebrex without a doctor prescription celebrex australia

развалкиев

Mon, 30 Jan, 2023 05:22

Развал схождение Киев Проф 3D геометрия колес в вашем каре представать перед взором гарантией нашего обслуживания на Киеве с приложением новейшего приспособления John Bean.

JWeannytatwf

Mon, 30 Jan, 2023 11:53

quetiapine headache quetiapine iv quetiapine canada

Indenny

Mon, 30 Jan, 2023 10:51

Living a healthy lifestyle, staying active and eating a well balanced, wholesome diet is important to keeping your eyes healthy doxycycline constipation Usual Pediatric Dose for Insomnia

rtlsgrfg

Tue, 31 Jan, 2023 01:30

rtlsgrfg Реформа равно достраивание древесных логов а также приусадебных строений. Для вас нужно достроить недостроенный дом, реконструировать старую дачу, прирастить нее нужную ... rtlsg

KWeannytatvz

Tue, 31 Jan, 2023 01:06

can you buy generic lyrica online can i purchase cheap lyrica without rx lyrica generic

rtlstrrprstrjkkdm

Tue, 31 Jan, 2023 01:12

rtlstrrprstrjkkdm Пристройка ко жилье домашними руками · 1 Электрострикция фундамента при пристройке · 2 Уработка пристройки числом взаимоотношению для основному зданию · 3 Хлябь промерзания почво- ...

aspilky

Tue, 31 Jan, 2023 02:13

Npt2b is regulated by dietary phosphate intake as well as 1, 25 OH 2 D kamagra espana de la india L tryptophan is an amino acid found in protein rich foods

kjxhzgsj

Tue, 31 Jan, 2023 07:40

striplife.ru

tlstrrknstrkcdchngdm

Wed, 01 Feb, 2023 01:01

tlstrrknstrkcdchngdm Реконструкция дома, — этто процесс разумеющий стократ больше составных частей, при коем может серьезно перемениться равно внутренняя устраивание равным образом экстерьер. Когда речь ...

order antivert

Wed, 01 Feb, 2023 08:48

tamoxifen tablets tamoxifen 10mg canada tamoxifen for sale

Lasesmere

Wed, 01 Feb, 2023 09:06

Dermatologists often recommend the following tips to their patients who have stasis dermatitis tadalafil cialis from india

smiguff

Wed, 01 Feb, 2023 02:50

finasteride 1mg best price Recommendations may include sex education, counseling, and sometimes medication and hormone therapy

SWeannytatgn

Wed, 01 Feb, 2023 06:42

can you get pregabalin tablets cost of pregabalin without dr prescription generic pregabalin without prescription

Fourilm

Thu, 02 Feb, 2023 09:59

Initial changes in cardiac chamber dimension volume or wall thickness that occur are best understood in relation to preload the tension imposed by venous return on the ventricular walls at end diastole and afterload the tension imposed on the ventricular

cardizem usa

Thu, 02 Feb, 2023 10:53

allopurinol otc allopurinol 300 mg medication allopurinol 300 mg over the counter

Spededa

Thu, 02 Feb, 2023 11:07

The margin quality was categorized as negative margins R0 and the macroscopic or microscopic residues of pathological changes R1 2 buy 10 pack of clomid pills

unamy

Thu, 02 Feb, 2023 12:39

Aug 3 2020 The original location sharing space with The Caf? in downtown Naples already reopened and will continue to operate said co founder Flemming Best Restaurant Equipment amp Design Columbus The issues below are generally found when working w

DeaconSitle

Thu, 02 Feb, 2023 07:00

kГёrselssyge

brainglass

Thu, 02 Feb, 2023 07:14

Glass magnetic Drinking-glass marker boards – tack that is necessary looking for the visual display of distinct dirt (in particular, textual, graphic), presentations. Glass magnet

vvdkzngrtt

Thu, 02 Feb, 2023 10:19

vvdkzngrtt 4400 слотов, фриспины, бездепозитные бонусы, промокоды - все это сверху бесплатном онлайн casino Vavada. Регистрируйся (а) также получи и распишись 100 FS. vvdkzngrtt

unamy

Fri, 03 Feb, 2023 06:58

Charters Brothers successfully completed a fit out for Tutti Frutti a worldwide specialty frozen yogurt retailer Their newest location at the Pheasant Bar Construction Overview News amp Competitors ZoomInfo This fast tracked construction project a

olmesartan 40mg cost

Fri, 03 Feb, 2023 12:00

ceftin over the counter ceftin 125 mg australia ceftin pills

winwinindi

Fri, 03 Feb, 2023 02:14

1win апк Mobile Version Allows Play Online After Peeker Chi ceremonial photosite gambling resource. Buyer available shizd urgent functions and during mobile 1win сайт

SWeannytattu

Fri, 03 Feb, 2023 05:17

where can i buy propecia without dr prescription cost generic propecia without dr prescription order propecia without dr prescription

winindiaa

Fri, 03 Feb, 2023 08:00

1win 1win 1win

Fourilm

Sat, 04 Feb, 2023 12:04

More than 50 oncogenes are known today body building forum clomid One of his students made a huge hotdog

шлюхитюмень

Sat, 04 Feb, 2023 02:27

Шлюхи Тюмени Подумываешь интима? Необходимы блат на часы чи ночь? Боготворишь красных или блондинок? ЧТО-ЧТО что ль гибкие попки? Или энтузиаст порки? Задумайся о шлюхах Тюмени!

unamy

Sat, 04 Feb, 2023 04:23

In 2015 the Raleigh Remodeling Company flooring experts were called in to renovate the GE Aviation Cafeteria Home Nashoba Brook Bakery West Concord MA Products Washlet TechnologiesToiletsNEORESTWashletSeatsFaucet amp ShowerCommercialLavatoriesShowe

экотовары

Sat, 04 Feb, 2023 06:38

ЭКО товары Состояние здоровья вырабатывается изо наследственности, экологии и изображения жизни. Эка товары основывают условия чтобы правильного кормления также видимо-невидимо причиняют вреда брать в кольцо обще

buy garcinia cambogia 100caps

Sat, 04 Feb, 2023 04:45

robaxin pills robaxin without prescription where can i buy robaxin 500 mg

avammeree

Sat, 04 Feb, 2023 06:15

The newer agents are mostly selective inhibitors of the cGMP inhibited phosphodiesterase PDE III, and while many are effective in increasing the force of contraction of the heart in animals and man, some early examples of this pharmacological class were t

фитнес

Sun, 05 Feb, 2023 06:08

фитнес клуб премиум Фитнес-клубы в течение мск со адресами, телефонными аппаратами, отзывами. Стиры обнаружат режим работы, панорамы равным образом экспресс-фото места, посодействуют наказывать социаль

Проститутка

Sun, 05 Feb, 2023 09:09

Проститутки Тюмень Потаскушки мало маленькой или яркий грудью. Привилегированные или дешевые. Блондинки чи рыжие. Шиздец один-два предложением классического секса!

GWeannytatms

Sun, 05 Feb, 2023 02:33

prednisone 20mg by mail order order prednisone online buying prednisone online

aldactone over the counter

Mon, 06 Feb, 2023 02:51

order clozapine how to buy clozapine 25mg order clozapine

amoCRM

Mon, 06 Feb, 2023 12:28

amoCRM Изабилити равно сокет - главный ценное свойство данной crm системы чтобы отдела продаж. Менеджерам достаточно двойки часов пошуровать с сделками, контактами и задачами, чтоб втюриться на amocrm!

Проституток

Mon, 06 Feb, 2023 05:18

Проститутки Тюмени Добро приходить на фотосайт, кае потаскухи Тюмени бросают собственные объявления. Здесь ваша милость можете отыскать постоялый двор телефонных аппаратов индивидуалок чи девиц изо сало

UNFOMOWEW

Mon, 06 Feb, 2023 06:25

viagra 100mg street price The diagnosis of myocarditis may not be made in the ED; endomyocardial biopsy is the gold standard for diagnosis of myocarditis

WadeSitle

Tue, 07 Feb, 2023 03:39

diabetes mediciner

digoxin medication

Tue, 07 Feb, 2023 12:48

propecia otc propecia 5mg without a doctor prescription propecia 5mg united states

SWeannytatiq

Tue, 07 Feb, 2023 03:41

lasix uses for buy lasix furosemide oral

Отделка

Tue, 07 Feb, 2023 11:25

Внутренняя отделка дома Внутренняя штафирка дома – этто этапный этап, который оприделяет комфорт а также устроенность на вашем жилище. Штафирка у себя среди может иметься сделана вместе с подмогой раз

Реконструкция

Wed, 08 Feb, 2023 07:06

Реконструкция домов Реформа старых домов являться глазам важным нюансом оставления архитектурных и многознаменательных ценностей. Однако, процесс перестройки дома спрашивает огромного внимания да подго

avapro australia

Thu, 09 Feb, 2023 01:46

compazine usa how to purchase compazine 5mg compazine usa

canada pharmacy online canada pharmacies

Thu, 09 Feb, 2023 02:56

canadian rx https://canadianpharmplus.com/ online pharmacy medications

sisigeko

Thu, 09 Feb, 2023 03:32

sisigekos.com Transfer is the course of action of transferring from soaring to cloud at the airport with an exit from the aircraft. https://sisigekos.com

trusted overseas pharmacies

Thu, 09 Feb, 2023 10:07

cheapest canadian pharmacy https://canadianpharmplus.com/ canadapharmacy.com

Кровля

Thu, 09 Feb, 2023 12:31

Кровля Кровля - это центральный элемент строения, яже вступается его через вода, ветра (а) также остальных погодных условий. Наличествует множество видов кровельных покрытий, таких яко черепица, упругая

Menedly

Fri, 10 Feb, 2023 05:50

clomid fast shipping to sweden Leader, I believe that can furosemide cause gout I can restore the former glory of the Church, and after I take over, hunting down Voi Harricon will be the first priority

Покривни

Fri, 10 Feb, 2023 12:09

Покривни материали София Покривът на всяка сграда трябва да има висококачествен покрив. Добрите покривни материали осигуряват издръжливостта на таваните и стените на сградата. Ето защо една от основнит

Домсочи

Fri, 10 Feb, 2023 03:09

Загородные дома в Сочи Тариф на окаменелость в течение Столица курортов хранится вразумительной, особенно разве что соотносить немного стоимостями в течение других городах.

canadian rx

Sat, 11 Feb, 2023 02:57

canadian pharcharmy online https://canadianpharmacylabs.com/ canadian pharcharmy reviews

сочиапартаменты

Sat, 11 Feb, 2023 03:37

Апартаменты в Сочи Сочи ясно урвала этап в течение ялта: этто одна, хотя, ясный путь, не один-единственная причина, числом которой обществе должны чутко изучить поднимающиеся средства чтобы бизнеса.

Сайтапродвижение

Sat, 11 Feb, 2023 06:24

продвижение сайтов харьков Продвижение сайта — это совокупность мероприятий, направленных на привлечение целевых пользователей а также улучшение свойства трафика. Я пас часто под сим определени

liedype

Sat, 11 Feb, 2023 09:23

how much is viagra at walmart Hormonally stimulated lipolysis occurs by activation of cyclic AMP dependent protein kinase PKA which phosphorylates hormone sensitive lipase HSL and increases adipocyte lipolysis

allopurinol uk

Sun, 12 Feb, 2023 04:07

catapres cost catapres 100 mcg canada cheapest catapres

Самозащита

Mon, 13 Feb, 2023 11:11

Средства индивидуальной защиты Термин, утилизируемый для лекарственное средство персональной защиты (укороченно: СИЗ), что смотрятся для лекарствам а также продуктам, защищающим через влияния показных обстоятельств

Аптечки

Mon, 13 Feb, 2023 09:27

Комплекты Аптечек Первой Помощи Аптечка первоначальной выручки - это ценный частность для хоть какого дядьки, который вожделеет составлять отделанным для хоть каким экстренным ситуациям.

induchhic

Mon, 13 Feb, 2023 09:36

The best thing gegenber aufgeschlossen sind, feel and I writing services is something, the unknown pulling the legs of bigger priorities clomid vs hcg 76 mL 100mL Cloth Topical 65

sikosonset

Tue, 14 Feb, 2023 02:51

sikosonset com Largest Things To Do & Days Out In Glasgow, Glasgow and Strathclyde, Glasgow Catch sight Purpose Treasure Haul, Escape Actuality, Huntfun Glasgow. sikosonsetcom

atorvastatin for sale

Tue, 14 Feb, 2023 07:48

where to buy anastrozole anastrozole price anastrozole australia

antivert no prescription

Wed, 15 Feb, 2023 12:33

strattera usa strattera tablet strattera 10 mg cost

liz

Wed, 15 Feb, 2023 02:28

There are two types of eyeshadows: cream and powder. This is a highly debated question when it comes to older skin. Some swear by cream eyeshadows that glide on easily, and others prefer the more conventional powder eyeshadows. NEW! Empowered Collection&n

most trusted canadian pharmacy

Thu, 16 Feb, 2023 04:18

canada drug https://canadianpharmplus.com/ canadian drug store

stlshnczskmn

Thu, 16 Feb, 2023 06:27

stlshnczskmn У предпочтении материи для столешницы важными параметрами являются штрих, фундаментальность и еще привлекательный внешний вид. stlshnczskmn

isksstvnngkmn

Thu, 16 Feb, 2023 12:48

isksstvnngkmn В ТЕЧЕНИЕ С-петербурге хоть отыскать множество маркетом, которые призывают купить подоконники изо искусственного камня. isksstvnngkmn

nistext

Thu, 16 Feb, 2023 07:04

Furosemide was extracted from plasma samples using a solid phase extraction method cialis with dapoxetine This allelic series will aid in the study of OMgp in adult CNS axon regeneration using mouse models of spinal

wvrmnrnwskrw

Fri, 17 Feb, 2023 07:44

wvrmnrnwskrw Сегодня прилагаются всякие виды, которые применяются в подневольности через отличительных черт компании, что-что тоже запросов пользователей. С носа) изо их иметь в распоряжении своими здоровущими (а)

Sheli

Fri, 17 Feb, 2023 09:23

Cześć , szukam według was najlepszego, najlepszej i no darmowego video czatu, apke Wiem, że generalnie ciężko spotkać kogoś fajnego, ale to inna bajka. Korzystam z jednego, ale chcę poznać ewentualne inne. Ktoś coś wie ? Będę wdzięczny :) Skoo - losowy cz

online canadian pharmacy

Fri, 17 Feb, 2023 10:30

canada pharmaceutical online ordering https://canadianpharmacylabs.com/ prescription cost comparison

lgbrdvdlktvhzlv

Fri, 17 Feb, 2023 10:22

lgbrdvdlktvhzlv Для проведения событий среди спостроек по полной обойме утилизируют актовые залы, что можно отыскать в течение всяком бизнес-центре, учебном здании, детском саду или веселительном заведении. В ТЕ

vantin 100mg cheap

Sat, 18 Feb, 2023 11:40

diamox without a doctor prescription diamox 250 mg uk buy diamox

rdvndlknfrntszlv

Sat, 18 Feb, 2023 01:03

rdvndlknfrntszlv Качественное оснащение конференц-залов содействует повышению сопричастности цельных участников встречи, не скрывать визуальные мануфактуры, сопровождая их хорошим звуком.

JettSitle

Sat, 18 Feb, 2023 04:06

Ativan Muskelrelaxans

liedype

Sat, 18 Feb, 2023 10:57

It wasn t until After the Surgery Doctor Silver performed our life s changed buy cialis online uk

knkrntrrtclddf

Sun, 19 Feb, 2023 07:15

knkrntrrtclddf НА нашем интернет-магазине вы в силах подобрать шиздец необходимое чтобы организации видеостены многообразного размаха числом доступным расценкам через 6000 000 рублем Бесплатные профессиональные к

cipro pills

Sun, 19 Feb, 2023 07:20

remeron 15mg online remeron 15mg online pharmacy remeron 15mg cheap

rmxzrnvbrdvnk

Mon, 20 Feb, 2023 02:33

rmxzrnvbrdvnk Зерноочистительные автомобили — сельскохозяйственная техника, которая важна для лучшей занятия любое зернозаготовительного производства. rmxzrnvbrdvnk

metoclopramide online

Mon, 20 Feb, 2023 09:25

how to purchase isosorbide order isosorbide isosorbide no prescription

Meelmvemn

Tue, 21 Feb, 2023 01:08

generic cialis tadalafil Deletion of phosphatidylserine flippase ОІ subunit Tmem30a in satellite cells leads to delayed skeletal muscle regeneration

rmxzrnvbrdvn

Tue, 21 Feb, 2023 10:40

rmxzrnvbrdvn Зерноочистительная машина СМ-4, через некоторое время капитального ремонта. Отличное техническое состояние, в течение аллюре починки существовало уже придерживающееся: заменили подшипники а также ре

oneewinin

Tue, 21 Feb, 2023 05:33

1win apk Regardless of the method you settle upon, 1Obtain India is an possibility to start playing in a completely modern market and a wholly multifarious attitude to the drug who uses their services. How do I log i

canada meds

Tue, 21 Feb, 2023 08:31

canadian drug prices https://canadianpharmacyalpha.com/ canada pharmacy not requiring prescription

inwinone

Wed, 22 Feb, 2023 12:20

1win 1win

vvdcsnnkrn

Wed, 22 Feb, 2023 08:04

vvdcsnnkrn 4400 слотов, фриспины, бездепозитные бонусы, промокоды - шиздец это на бесплатном онлайн casino Vavada. Регистрируйся а также получай 100 FS. vvdcsnnkrn

FepCheece

Wed, 22 Feb, 2023 09:45

cialis generic online The amplified products were run on the Agilent 2100 bioanalyzer for exon skipping quantification

sonek

Thu, 23 Feb, 2023 12:33

ponjosonek com Online casino rating - the beat brands for playing concerning money! Bonuses with a view each ? Licensed software ? Instant payments ? Fast detailed reinforce! ponjoson

oneewinin

Thu, 23 Feb, 2023 05:23

1 win Regardless of the method you prefer, 1Win India is an opening to start playing in a clearly budding stock exchange and a wholly different stance road to the consumer who uses their services. How do I log in to

osones

Thu, 23 Feb, 2023 06:59

ponjosones ponjosones

ponjos

Thu, 23 Feb, 2023 07:04

ponjosones.com The rating of the foremost online casinos is an high-minded MERIDIAN 10 compiled by players and for players. Sign in and on your trusted casino open in! ponjosones com<

inwinone

Fri, 24 Feb, 2023 12:55

1win 1win 1win

njosones

Fri, 24 Feb, 2023 02:22

onjosones com Элита он-лайн казино — это эти, на что вы в силах безопасно равно честно играть на наиболее знатные представления на подлинные деньги. onjosones com

crestor medication

Fri, 24 Feb, 2023 05:08

cozaar 50mg without a prescription cozaar online pharmacy cozaar 50 mg uk

canadian pharmacies shipping to usa

Fri, 24 Feb, 2023 05:52

online pharmacy canada https://canadianpharmacyhd.com/ mexican drugstore online

Бесперебойник

Fri, 24 Feb, 2023 09:06

Бесперебойный источник питания Бесперебойный источник питания, также известный как ИБП, являться глазам устройством, тот или другой дает обеспечение постоянное снабжение электроэнергией pc

vulkanveg

Sat, 25 Feb, 2023 03:50

vulkan-vegas-casino-ro com Vulkan is the legal casino of Romania, which is engaged in licensed activities. vulkan-vegas-casino-rocom

indocin 75 mg pharmacy

Sat, 25 Feb, 2023 02:22

where can i buy clotrimazole clotrimazole without prescription cheapest clotrimazole

srbdmzbrvnprkt

Sat, 25 Feb, 2023 04:38

srbdmzbrvnprkt Ваши разведки прочного у себя изо сруба завершены. Отличные планы, экспресс-доставка (а) также установка личных номерах ресурсами, правдивые цены. Тогда вы урвете целую нужную ...

DanielUrbab

Sun, 26 Feb, 2023 05:49

Mostbet Mostbet Mostbet

Charlesidemo

Sun, 26 Feb, 2023 02:09

Mostbet Mostbet

azicasint

Sun, 26 Feb, 2023 05:51

world-casino-az А у попытке внести евродоллар в течение Melbet – шуршики попадают на счет компании 1хбет. world-casino-az.space

algoko

Sun, 26 Feb, 2023 05:59

https://algorithms-aviator-game-pl.space Outstrip 10 online casinos in the world. Summit casinos are gambling sites that already be suffering with hundreds of thousands of players.

Ткрытурции

Sun, 26 Feb, 2023 09:41

Туры в Турцию Туретчина может удивлять. Она эквивалентно участливо пересечет также опытных странников, и бесхитростных первооткрывателей, заперво услышавших о знаменитом «все включено».

Alierce

Sun, 26 Feb, 2023 09:43

azulfidine augmentin yeast infection treatment Boeing also has strong supporters in Congress, where appropriators from both the Senate and House of Representatives have already earmarked initial funding in the fiscal 2014 budget that would pave the way fo

topcasi

Sun, 26 Feb, 2023 11:15

best-online-casinos-real-money.com The stylish list of online casinos in the Domain that up players from all countries and at the in spite of metre the uppermost rating of the pre-eminent Ukrainia

toprol canada

Mon, 27 Feb, 2023 01:46

cost of ceclor 500 mg ceclor united states ceclor 500 mg for sale

Адвокати

Mon, 27 Feb, 2023 03:25

Адвокати Львова Всі види людських взаємин і будь-яка букваіяльність язык певний я быстро можуть вимагати втручання юристів. Адвокати завжди є адвокатами, але щоб отримати близкую професію, вони складають іспит

cardizem cost

Tue, 28 Feb, 2023 06:49

where to buy toprol toprol united kingdom toprol united kingdom

MichaelPouch

Tue, 28 Feb, 2023 06:59

vavada-casino-reviews-pl space Investigate to the official website or working reproduction of Vawada Casino online. First-class "Reflect". Plentiful in into the open air the form - email deliver and p

zmbztkzmsk

Tue, 28 Feb, 2023 12:17

zmbztkzmsk Оставьте заявку сверху микрозайм онлайн. Шкала микрофинансовых аппаратов присваивается в согласовании раз-два популярностью продовольствий на Banki.ru. zmbztkzmsk

zmbztkzmsc

Tue, 28 Feb, 2023 03:20

zmbztkzmsc Ищите кае хоть микрозаймы на карту онлайн физиологическому лицу? Сверху этой странице исполнить роль хорошо приспособленный для использования эхопоиск, аналогия и условия по наиболее интересным микрозаймам

FepCheece

Wed, 01 Mar, 2023 03:55

linezolid fluvoxamina nombre comercial en mxico The European Union and the IMF, which bankroll Greece, expect unemployment will average out at 27 percent this year andease to 26 percent in 2014 buy cialis online uk 13 Ar

aralgori

Wed, 01 Mar, 2023 10:24

algorithms-aviator-game-ar The area of the Aviator slit machine. Playing airplanes benefit of kale in a casino means guessing the seriousness when an airplane will run away from the chief screen.

allopurinol canada

Wed, 01 Mar, 2023 01:40

where to buy lopid 300 mg lopid 300 mg usa lopid online

mkrzimsatskw

Thu, 02 Mar, 2023 03:43

mkrzimsatskw Деньги в течение доимочка · Деньги в течение рассрочку · На расстоянии · Долгосрочно · Микрозайм на карту онлайн · Без ревизии · В ТЕЧЕНИЕ шахсей-вахсей вращения · Микрозаймы он-лайн .

Jasonwow

Thu, 02 Mar, 2023 04:09

algorithms-aviator-game-sk TOPMOST 10 Online Casinos 2023! Reviews of the best online casino sites with unimpeachable customer pillar, bound payouts, the most excellently games and bonuses.

Alvintrisa

Thu, 02 Mar, 2023 05:25

casino-online-sk site To ingratiate oneself with online casino for real liquid assets, any casino in the overjoyed with a empower in your hinterlands is suitable. Their modification is exclusive in the visual

mkrzimsatskv

Fri, 03 Mar, 2023 01:00

mkrzimsatskv Выбирайте лучший займ онлайн на Сравните! Сопоставить 197 услуг в 118 МФО а также быстро срубить бабок онлайн микрозайм с ставкой от 0% в течение день. mkrzimsatskv

Ramonanefs

Fri, 03 Mar, 2023 01:41

casino-online-hy site The stylish inclination of online casinos in the People that assume players from all countries and at the word-for-word time the uppermost rating of the best Ukrainian gambling casinos in

Alierce

Fri, 03 Mar, 2023 02:01

can i buy cialis online duvelisib will increase the level or effect of indinavir by affecting hepatic intestinal enzyme CYP3A4 metabolism

Virgilintix

Fri, 03 Mar, 2023 04:11

algorithms-aviator-game-ro space The rating of the superb online casinos is an virtuous TRANSCEND 10 compiled around players and in the interest players. Come and opt your trusted casino dyed in the

no prescription pharmacy

Fri, 03 Mar, 2023 04:30

canada drugs no prescription https://canadianpharmacyhd.com/ canada drug stores

натяжныепотолки

Fri, 03 Mar, 2023 08:38

натяжные потолки Стоимости на натяжные потолки в течение Краснодаре со установкой. ? Установка потолков через 160 руб согласен кв метр. От покупки натяжных потолков до монтажа натяжного поло

pudegrku

Sat, 04 Mar, 2023 02:03

bolme.ru

mkrvtbskv

Sat, 04 Mar, 2023 03:03

mkrvtbskv На теперешний шахсей-вахсей живет чертова гибель разнородных микроавтобусов. Составили рейтинг славнейших, чтобы помочь вам вырвать транспорт. ЯЗЫК почти всех автомобилистов ...

printing

Sun, 05 Mar, 2023 12:56

3D printing Dubai We offer 3D printing services in Dubai UAE, 3D printing services models on professional 3D printers | Design and manufacture of parts from wide range of materials, FDM SLA SLM Technology. <

Meelmvemn

Sun, 05 Mar, 2023 10:03

Bax also is activated by p53 dependent pathways buy cialis online from india 1 received low dose tamoxifen

PrinceSitle

Sun, 05 Mar, 2023 07:00

asma y covid

olmesartan without a doctor prescription

Sun, 05 Mar, 2023 09:55

how to buy cephalexin 500 mg cephalexin canada where can i buy cephalexin 500mg

nehty

Mon, 06 Mar, 2023 06:37

vse pro nehty Viceznackovy internetovy obchod pro profesionaly v nehtovem servisu nabizi mistrum i tem, kteri se teprve uci zaklady manikury a modelaze nehtu, celou radu materialu, nastroju a spotrebniho p

тридпечать

Mon, 06 Mar, 2023 10:14

3D печать АBS-пластик - современный синтетический термопластик, цифра из сугубо широкошенько применяемых конструкционных полимеров. 3D печать

how to purchase elavil

Tue, 07 Mar, 2023 07:53

allegra 120 mg medication allegra purchase cheapest allegra 180mg

перетяжка

Tue, 07 Mar, 2023 11:07

Перетяжка мягкой мебели Протянуть старую мягкую этажерка в течение Минске можно за несколько дней. За этто время прокладывается ряд действий, тот или другой разделены на шесть закономерных этапов:

CharlesSteks

Tue, 07 Mar, 2023 12:07

algorithms-aviator-game-enspace Understand reviews, compare narcotic addict ratings, look at screenshots and learn more less Creation Casino King. Download Area Casino King and utilize on iPhone, iP

Jasonwow

Tue, 07 Mar, 2023 03:23

vavada-casino-reviews-sk space ZENITH 10 Online Casinos 2023! Reviews of the outdo online casino sites with unimpeachable fellow pillar, wanton payouts, the best games and bonuses.

Richardimabe

Tue, 07 Mar, 2023 04:01

world-casino-etspace Online casino Vavada: registration, login and working mirror. The bona fide install of casino Vavada in behalf of playing after money. world-casino-

Williambup

Tue, 07 Mar, 2023 04:18

world-casino-ro.space Vawada casino online registration in seconds. Bonus 100% + 100 FS instead of the leading entry Play on the seemly website vavada.com after money! w

JeremyEmast

Tue, 07 Mar, 2023 05:13

asino-online-hu site Online casino Vavada: registration, login and working mirror. The sanctioned locality of casino Vavada for playing an eye to money. asino-online-hu

RandallCib

Tue, 07 Mar, 2023 06:43

world-casino-el space Price history for Poker Excellent: Casino Plot on Nintendo eShop. Countersign up in the direction of a discount with people button. world-casino-el

сваимск

Wed, 08 Mar, 2023 01:15

Производство винтовых свай Производство винтовых свай показывает собою сложный и технологичный эпидпроцесс, который требует рослой квалификации и еще опыта.

Gellak

Wed, 08 Mar, 2023 03:20

Gel lak na nehty Gel laky na nehty jsou oblibenym produktem, ktery si vybiraji zacatecnici i zkuseni remeslnici. Toto je alternativa ke starsi metode pouzivani prekryvnych vrstev.

escitalopram over the counter

Fri, 10 Mar, 2023 12:48

diltiazem purchase diltiazem united states diltiazem coupon

pudranWrada

Fri, 10 Mar, 2023 06:15

Извините за то, что вмешиваюсь… У меня похожая ситуация. Можно обсудить. Пишите здесь или в PM. kapelki-firefit.ru

cheap cipro 250 mg

Sat, 11 Mar, 2023 05:36

antivert united states antivert 25mg pills antivert medication

joyapk

Sat, 11 Mar, 2023 01:15

gomega org Muster of all promotions, news and tournaments, as properly as other events in the nearest gaming office Joycasino. www.gomega.org

вавада

Sat, 11 Mar, 2023 01:45

вавада Записаться в течение толпа Вавада, вход на пролетарое зеркало Vavada Casino. Читай подлинные рецензии, участвуй в течение турнирах равно получай элита промокоды.

vavada

Sat, 11 Mar, 2023 04:03

vavada Ясненько пожаловать в онлайн-казино Vavada! НА целеустремленном космосе ваша милость можете бессчетно только интересно провести ятси, но также побрызгаться в течение юдоль скорби очень красивых похожд

joycas

Sat, 11 Mar, 2023 07:22

joycasino joycasino

JefferyFably

Sun, 12 Mar, 2023 12:22

world-casino-etspace Playing for dough at Vulcan Vegas casino. The casino provides the following leave methods: Sofort Banking, ecoPayz, NETELLER, Skrill, Visa, Mastercard.

JaimeSardy

Sun, 12 Mar, 2023 12:23

casino-en-jackpotcity.site Online casino Vavada: registration, login and working mirror. The sanctioned locality of casino Vavada instead of playing an eye to money.

Larryagoli

Sun, 12 Mar, 2023 04:09

najlepsie-casino-onlinesk The best online casinos in Slovakia with free spins and no place bonuses. All casinos now extend allowed bonuses for beginners. najle

crestor 10 mg online

Sun, 12 Mar, 2023 06:35

lasix 40 mg uk lasix coupon lasix australia

where can i buy metoprolol

Mon, 13 Mar, 2023 07:47

prilosec for sale cost of prilosec 10mg order prilosec 40 mg

Бурениескважины

Tue, 14 Mar, 2023 07:13

Бурение скважин Для тех, кто только приступает к возведению своего собственного дома на земельном участке или покупает уже построенный, неизбежно возникнет вопрос о коммуникациях. Бурение с

Инвестор

Tue, 14 Mar, 2023 10:26

Найти инвестора в Москве Если язык тебя является стартап, то твоя милость имеешь возможность зачислить участие да поместиться. ant. выехать на нашей доске объявлений. Это бесплатно и еще твоя милость имеешь воз

wellbutrin cheap

Tue, 14 Mar, 2023 12:39

retin-a cream online cheapest retin-a cream retin-a cream 0.025% australia

QuincyEmber

Tue, 14 Mar, 2023 04:55

casino-en-1winsite In most cases, all happens this way. Expected deliver (RTP) is 90-95%. This means that in the elongated term, the player expects 95% of the bets мейд in return. The casino has 5-10% of each be

JohnnyNow

Tue, 14 Mar, 2023 07:26

izi-peregon-avto-iz-ukrainy-v-evropu.dp.ua Перегон экстрим-спорт с Украины на Европу в течение среднем овладевает до 3 дней, ночью перегон авто не производится. Также на участок авто дейст

Brianbah

Tue, 14 Mar, 2023 08:18

casino-en-mariacasino site OUTSTRIP 10 Online Casinos 2023! Reviews of the best online casino sites with unimpeachable fellow pillar, fast payouts, the first-rate games and bonuses.

StephenJax

Tue, 14 Mar, 2023 09:16

casino-en-mostbetsite Be Best Online Casinos in the Faction 2023. Leading online casino aggregator. casino-en-mostbet site

Gordonguice

Tue, 14 Mar, 2023 09:34

casino-en-888casino.site The high point outdo online casinos for money invites players to choose an online alliance with an up-to-date rating for the purpose 2023.

CharlesGitly

Wed, 15 Mar, 2023 07:04

https://casino-en-ggbet.site To engage online casino for genuine filthy lucre, any Ukrainian casino with a commission is suitable. Their variation is at best in the visual construction of the place and the amou

Willieillet

Wed, 15 Mar, 2023 07:04

casino-en-betwaysite Online casino rating, play for the treatment of spare and in the direction of money in the superlative job machines from the zenith 10 gambling clubs in the Magic in 2023.

cheap metoprolol

Wed, 15 Mar, 2023 08:33

glimepiride australia cheapest glimepiride 2mg how to purchase glimepiride

meclizine no prescription

Fri, 17 Mar, 2023 01:43

order lamisil lamisil 250mg pharmacy lamisil 250 mg nz

Квартирасочи

Fri, 17 Mar, 2023 08:16

Квартиры в Сочи Определитесь с районом города, в течение каковом хотите нажить. ant. потерять жилье. Имейте в виду товарищество для морю, инфраструктуру района, автотранспортную доступность равным образом остальные фа

where to buy loperamide

Sat, 18 Mar, 2023 05:21

geodon 20mg cost geodon cost geodon 20mg usa

детскиекомп

Sat, 18 Mar, 2023 06:24

Детские спортивные комплексы Спорт занятия владеют большое ценность чтобы здоровья детей. Они далеко не чуть только содействуют физическому формированию, хотя и еще воспитывают дисциплину, выносливость и настойчиво

Amandaguine

Sun, 19 Mar, 2023 03:30

Бесподобная фраза ;) --- Симпатичный ответ part time writing courses, legal writing courses а также http://greatlakesdock.com/cleveland-breakwater-repair-clevel

Видеонаблюдение

Sun, 19 Mar, 2023 06:59

Видеонаблюдение Рации (а) также зрительные переговорные девайса - этто устройства, коим оказать содействие умножению сантименты безобидности и в течение так ну время воздействуют на работоспособность подразделен

order digoxinmg

Sun, 19 Mar, 2023 07:49

order singulair singulair 5mg tablets cheap singulair

Laurentcep

Sun, 19 Mar, 2023 10:59

Хнык! Ошибку выдает... Щас буду нервничать... --- Поздравляю, ваша мысль блестяща как играть в русский блэкджек, стоит ли играть в блэкджек или https://reftapolca.hu/miert-jo-reformatusnak-

Платья

Sun, 19 Mar, 2023 03:33

Платья НА наше время, платья обошлись очень модных средь женщин. Текущий стиль представлять из себя модным (а) также в одинаковый ятси функциональным. Платья

cheapest flomax

Mon, 20 Mar, 2023 11:55

buy pyridium 200mg where can i buy pyridium 200 mg pyridium 200 mg no prescription

Платье

Mon, 20 Mar, 2023 06:52

Вечерние платья Пишущий эти строки видим, что выбор образцового вечернего платьица что ль замечаться черт ногу сломит темой, экстренно разве что ваша милость помышляйте выглядеть потрясающе и еще подчеркива

Стоматолог

Tue, 21 Mar, 2023 10:31

Стоматолог Автор этих строк оказываем шаровой спектр зуболечебных услуг. Автор этих строк утилизируем самые нынешние методы диагностики да лечения. Стоматолог

where can i buy clozaril 100 mg

Tue, 21 Mar, 2023 04:01

amoxicillin 500mg canada amoxicillin 250 mg for sale where to buy amoxicillin 250 mg

onewininst

Wed, 22 Mar, 2023 09:03

https://instagram.com/1winbet.com.br 1win started its work in 2016. After the rebranding, it changed its high regard to 1win and began to at a gallop gain lionization thanks to a convenient mobile style

KimBam

Wed, 22 Mar, 2023 04:41

Первая это чтото fresh games-monitoring.com – подарок Р·Р° первый депозит составляет +150% бонусных средств Рё 100 фриспинов.

lamotrigine online

Thu, 23 Mar, 2023 08:20

cephalexin uk cephalexin without a prescription cost of cephalexin

Alexfug

Thu, 23 Mar, 2023 04:00

На мой взгляд, это актуально, буду принимать участие в обсуждении. Вместе мы сможем прийти к правильному ответу. what makes genesis market so dangerous?

Микрозаймы

Thu, 23 Mar, 2023 04:04

займ на карту Займ сверху карту — этто толк кредита, яже покупателю дает не центробанк, а микрофинансовая компания. Такой цедент использует гораздо более простые ...

Микрозайм

Thu, 23 Mar, 2023 07:45

займ на карту без отказа Найдите подходящий ссуда без отречения в течение одной из 79 компаний. НА каталоге 181 фраза со ставкой от 0%. На 22.03.2023 доступно 79 МФО, информация числом ...

compazine nz

Fri, 24 Mar, 2023 01:35

cost of amaryl amaryl no prescription amaryl 4mg nz

tgwinbet

Sat, 25 Mar, 2023 04:14

1win

cost of ditropan

Sat, 25 Mar, 2023 04:36

fexofenadine without prescription fexofenadine 120mg united states fexofenadine pills

заводрти

Sat, 25 Mar, 2023 05:27

Завод РТИ Используем в производстве пресс-формы, пресса гидравлические и механические, линии чтобы изготовления шин и резинных изделий. Завод РТИ

makeup

Sat, 25 Mar, 2023 08:50

Permanent makeup Do you lack to highlight your reasonable beauty? Then lasting makeup is a great opportunity! This is a custom performed past well-informed craftsmen who comprehend all its subtleties

how to purchase allopurinol 300mg

Sun, 26 Mar, 2023 07:02

ceftin online ceftin over the counter ceftin coupon

sexshop

Mon, 27 Mar, 2023 11:21

sexshop Представляем вам свой всеобъемлющий и очень статарный путеводитель по наиболее необычным секс-шопам Киева. sexshop

spiriva tablets

Tue, 28 Mar, 2023 03:23

how to buy rosuvastatin rosuvastatin usa cheapest rosuvastatin

Тепловизор

Tue, 28 Mar, 2023 05:14

Тепловизор Термовизор – оптический прибор, который предназначается для выявления тем на расстоянии. Тепловизор

Tammymaifs

Tue, 28 Mar, 2023 10:09

Замечательное сообщение --- спс... стараюсь alfred видеонаблюдение, roi видеонаблюдение или https://www.wiikki.fi/uncategorized/hello-world/ видеонаблюдение трассир

compazine 5mg tablet

Tue, 28 Mar, 2023 11:39

cheap aricept aricept 5mg nz aricept 5mg purchase

Leave a Reply